خبرگزاری حوزه | در تاریخ ایران، دورهٔ صفویه نمونهای شاخص از پیوند میان ایمان دینی، همبستگی اجتماعی و دفاع سیاسی در برابر تهدیدهای بیرونی است. دولت نوپای صفوی در سدهٔ دهم هجری، در برابر فشارهای سنگین عثمانیها در غرب و ازبکان در شرق قرار داشت؛ تهدیدهایی که نهتنها ابعاد نظامی داشتند، بلکه هدف آنها اشغال و تجزیهٔ ایران و درهمشکستن پایههای هویت شیعی تازه شکلگرفته بود.
در چنین شرایطی، نهاد روحانیت شیعه نقش تعیینکنندهای یافت. محقق کرکی، از بزرگترین فقیهان آن دوره، پس از دعوت شاه اسماعیل و شاه طهماسب به ایران آمد و با استقرار در قزوین و سپس اصفهان، به نظمبخشی فقهی و سیاسی دولت صفوی یاری رساند.
او با صدور احکام شرعی، تربیت شاگردان، و پایهگذاری ساختار دینی رسمی، توانست میان باورهای مردم و اعمال دولت رابطهای مشروع و ساختاری برقرار کند. کرکی نه تنها از بنیانگذاران فقه سیاسی صفوی بود، بلکه با نفوذ علمی خود زمینهٔ تثبیت مشروعیت دولت در برابر مخالفان مذهبی خارجی را فراهم کرد. در واقع، نقش او یکی از نقاط عطف در شکلگیری «همسرنوشتی مذهبی دولت و جامعه» بود.
در سوی دیگر، و در قلمروهایی از دسترفتهٔ شیعه در عراق، ملا عبدالله یزدی بهعنوان یکی از برجستهترین چهرههای مقاومت دینی در برابر سلطهٔ عثمانیان شناخته میشود. او در نجف، در دورهای که این شهر تحت فشارهای سنگین مذهبی و سیاسی عثمانیان قرار داشت، با سخنرانیها، موضعگیریهای استوار و حضور اثرگذار خود توانست روحیهٔ پایداری دینی و هویتی را در میان شیعیان نجف و کربلا زنده نگاه دارد و مانع پراکندگی و سردرگمی جامعهٔ علمی و مردمی شیعه شود.
نکتهٔ مهم آن است که این تلاشها بهطور مستقیم مورد حمایت مرجعیت بزرگ شیعه، یعنی مقدّس اردبیلی قرار داشت. مقدس اردبیلی که در آن دوره مرجعیت عالی را برعهده داشت، با پشتوانهٔ علمی و معنوی خود از مواضع ملا عبدالله یزدی پشتیبانی کرد و همین حمایت سبب شد که فعالیتهای او در برابر فشارهای سخت عثمانیان از مشروعیت و انسجام بیشتری برخوردار شود. این همراهی میان مرجعیت عالی و عالمان میدانی مانند ملا عبدالله، کارکردی تعیینکننده در حفظ شبکهٔ دینی شیعیان داشت.
گزارشهای تاریخی نشان میدهد که بهواسطهٔ همین تلاشهای هماهنگ، ملا عبدالله یزدی توانست استقلال حوزهٔ علمیهٔ نجف و عتبات را در برابر دخالت دولت عثمانی حفظ کند و مانع از آن شود که حکومت عثمانی در امور علمی، فقهی یا مدیریتی حوزه مداخله کند.
این تجربه نشان میدهد که در دوران فشارهای سنگین، روحانیت شیعه نهتنها در پایتخت صفوی، بلکه در مراکز علمی خارج از مرزهای سیاسی ایران نیز بهعنوان پاسداران هویت علمی و مذهبی شیعه عمل میکردند؛ و هماهنگی میان شخصیتهایی چون مقدس اردبیلی و ملا عبدالله یزدی نمونهای روشن از نقش شبکهٔ مرجعیت در حفظ هویت و استقلال نهاد دینی در برابر قدرتهای سیاسی است.
با مقاومت مردم، نیروهای نظامی قزلباش، حمایت دولت، و پشتیبانی معنوی روحانیت، سرانجام طرح عثمانیها و ازبکان برای اشغال و تجزیهٔ ایران به شکست انجامید. این دوران آموخت که در زمانهای بحرانی، پیوند میان دولت، مردم و دین میتواند نه صرفاً جنبه مشروعیتساز، بلکه کارکرد دفاعی و اجتماعی پیدا کند.
تجربهٔ صفویه در این زمینه گویای آن است که تکیه بر هویت مذهبی و وحدت اجتماعی توانست ایران را از تجزیه و فروپاشی برهاند. حضور محقق کرکی در ایران و ملا عبدالله یزدی در عراق، دو سوی یک جریان تاریخی واحد را نمایان میسازد: شکلگیری شبکهای از دانش و ایمان که مرزهای سیاسی را درنوردید و توانست در برابر بحرانهای همزمان، پشتوانهٔ معنوی و فکری بقای یک ملت شود.
حسن عبدی پور، تاریخ پژوه
نظر شما