به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، حجت الاسلام والمسلمین ابوالقاسم مقیمی حاجی شب گذشته در برنامه تلویزیونی «گفت و گوی ویژه خبری» صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران به تشریح فعالیت های حوزه در راستای تحقق پیام امام شهید به همایش یکصدمین سالگشت بازتأسیس حوزه علمیه قم پرداخت که مشروح آن را در ادامه می خوانید:
* همایش صدمین سال بازتأسیس حوزه علمیه قم با حضور چهرههای برجسته حوزوی و دانشگاهی
در سال گذشته، به مناسبت یکصدمین سالگرد بازتأسیس حوزه علمیه قم، همایشی بینالمللی با حضور شخصیتهای برجسته از حوزههای علمیه سراسر کشور، نجف اشرف و سایر کشورهای همسایه، و همچنین فرهیختگان دانشگاهی و حوزوی برگزار گردید.
در این همایش، پیامهایی از سوی برخی مراجع عظام تقلید در قم و نجف قرائت شد که چهار تن از مراجع عالیقدر قم، پیامهایی به این همایش ارسال کردند و توفیق داشتیم که در محضر دو تن از این بزرگواران نیز حضور یابیم.
سابقه حوزه علمیه قم و مکتب درسی آن به بیش از یکهزار سال پیش بازمیگردد؛ اما در آغاز قرن چهاردهم هجری شمسی و به دنبال پیامدهای جنگ جهانی اول و حوادثی که در ایران رخ داد، حوزه قم دچار رکود و کمرونقی شد.
* بازآفرینی حوزه با حضور آیتالله شیخ عبدالکریم حائری یزدی(ره)
با دعوت از مرحوم آیتالله العظمی شیخ عبدالکریم حائری یزدی (رحمتالله علیه) و حضور علمی ایشان در قم، حوزه علمیه رونق یافت و از این واقعه به عنوان بازتأسیس و احیای مجدد حوزه یاد میشود. از شاگردان برجسته این حوزه، حضرت امام خمینی (رحمهالله علیه) و دیگر شخصیتهایی بودند که پایهگذار این تحول اجتماعی در ایران شدند.
* پژوهشی چندساله برای تبیین میراث علمی حوزه
پس از گذشت بیش از یکصد سال از این رویداد مهم و تأثیرات اجتماعی آن، شایسته بود که همایشی برای تبیین شخصیت این مرجع عالیقدر و بررسی عملکرد حوزه برگزار شود. پشتیبانی علمی این همایش حدود دو تا سه سال به طول انجامید که طی آن، بیست و دو جلد از آثار مرحوم آیتالله حائری یزدی تحقیق، احیا و در همایش رونمایی شد.
* ۳۵۰ پژوهشگر و ۲۶ جلد اثر درباره عملکرد یک قرن حوزه
همچنین، گزارشی از عملکرد علمی حوزه در یکصد سال اخیر در زمینههای تفسیر، کلام، عرفان، فلسفه، فقه و اصول، و دیگر عرصههای فعالیتی نظیر تبلیغ، پژوهش، آموزش و ادبیات، در قالب مقالاتی از بیش از ۳۵۰ نویسنده فرهیخته تدوین و در مجموعهای بیست و شش جلدی ارائه و رونمایی گردید.
مهمترین رویداد این همایش، پیام رهبر معظم انقلاب (مدظلهالعالی) بود که به دلیل اهمیت و جایگاه رفیع حوزه علمیه قم و تأثیر اجتماعی آن، در بیش از بیست صفحه تدوین شد. ایشان عصاره مطالب و رهنمودهای سالهای گذشته خود را با نظمی جدید و نگاهی راهبردی در این پیام بیان فرمودند. این پیام در روز برگزاری همایش، همزمان در شهر مقدس قم و تمامی حوزههای علمیه سراسر کشور برای طلاب، روحانیون و علمای بلاد قرائت شد.
* تشکیل قرارگاه ویژه برای پیگیری رهنمودهای پیام
پیرو این پیام، قرارگاهی در مرکز مدیریت حوزههای علمیه برای پیگیری نکات عمیق و راهگشای مطرحشده تشکیل گردید. آرمان و محتوای پیام ایشان را میتوان در این محور خلاصه کرد که حوزه باید در راستای «نظامسازی و نوآوری در مسیر تحقق تمدن اسلامی» گام بردارد.
* درسهای تاریخی از دوران سخت بازتأسیس حوزه
نکته حائز اهمیت این است که بازخوانی نگاه تاریخی رهبر معظم انقلاب به دوران بازتأسیس حوزه، برای شرایط امروز ما که ملت عزیز و رزمندگان در میدان مبارزه هستند، بسیار درسآموز است.
ایشان در توصیف آن دوران، شرایط سخت اواخر عصر قاجار، نابسامانیهای پس از جنگ جهانی اول و دوران استبداد و مبارزه با دین در عصر رضاخانی را ترسیم میکنند و بیان میدارند که «در آن شرایط دشوار، هیچ امیدی به فعالیت آموزههای دینی و روحانیت نمیرفت، اما شخصیتی آمد و در آن فضای سخت، پایههای یک حوزه دانشی را بنا نهاد که بعدها امتداد اجتماعی یافت».
* حوزه؛ نهاد علمی تربیتی با کارکردهای اجتماعی و سیاسی
بنابراین، میتوان دریافت که در سختترین شرایط نیز امکان پایهگذاری یک حرکت تمدنی در سطح ملی وجود دارد. ایشان در ادامه، حوزه را یک نهاد علمی-تربیتی با کارکردهای سیاسی و اجتماعی معرفی کرده و راهبردهای آن را در پنج بند تبیین فرمودند؛ محورهایی که شامل توصیههایی در زمینههای علمی، تبلیغی، مبارزه با استکبار، پاسخ به نیازهای نظامات اجتماعی و در نهایت، طراحی و اجرای مسیر دستیابی به تمدن اسلامی است.
* حوزه در خط مقدم مقابله با تهدیدات استکبار
رهبر شهیدمان در بند سوم، حوزه علمیه را به عنوان خط مقدم جبهه مقابله با تهدیدات استکبار در عرصههای گوناگون معرفی میکنند. معظمله تأکید دارند که «حوزه باید این حقیقت را درک کند که امروزه برخی کشورهای اسلامی، علیرغم ادعای پایبندی به شعائر دینی، در مسیر همراهی و همپیمانی با جبهه استکبار و ایالات متحده حرکت میکنند و حتی علیه کشور ما نیز دست به تعدی و تجاوز میزنند.
اما جمهوری اسلامی ایران با چه ویژگیهایی به کانون تقابل با نظام استکباری تبدیل شده است؟ پاسخ در ذات مبارزهطلبِ جمهوری اسلامی و تعارض بنیادین آن با تمدن غرب و مسیر حرکت استکبار نهفته است؛ در واقع، نقطه تلاقی و تعارض نظام جمهوری اسلامی — که برآمده از آموزههای دینی است — با خط مشی استکباری، موجب شده است که امروز شاهد صفآرایی تمامعیار جبهه باطل در برابر حق باشیم که ریشه در تقابلهای گفتمانی و تمدنی دارد».
* رسالت حوزه در امتداد رسالت انبیا
امام شهیدمان بهدرستی در این پیام تأکید میورزند که حوزه باید جایگاه خود را در این میدان بیابد و خود را به عنوان خط مقدم مبارزه با استکبار ترسیم نماید. همچنین در بخشی از این پیام و دیگر بیاناتشان، اشاره میکنند که رسالت حوزه در راستای رسالت انبیا و مبتنی بر «بلاغ مبین» است؛ همان رسالتی که پیامبران را برانگیخت تا عرصه حکمرانی و اداره جامعه را متحول کنند.
طبیعتاً این تغییر مسیر، با منافع استکبار و طاغوت تعارض پیدا میکند و آنان تابِ چنین تحولی را ندارند.
* تغییر جهت حوزه در دوران جنگ؛ از آموزش به تبیین
پیرو این رویکرد، در بیش از دو ماه اخیر و با آغاز جنگ تحمیلی جدید، مشاهده کردیم که در بیانیه مدیریت حوزههای علمیه، رسالت آموزشی به رسالت تبلیغی و تبیینی تغییر جهت داد. حوزههای علمیه تعطیل نشدند و حتی در ایام آغاز سال جدید نیز فعالیت مراکز حوزوی — که شامل حدود ۵۰۰ حوزه برادران و ۵۰۰ حوزه خواهران است — ادامه یافت؛ اما رویکرد آنها از آموزش صرف به فعالیتهای تبلیغی و تبیینی تغییر پیدا کرد.
* ۵۰۰ موکب حوزوی؛ پایگاه گفتوگوی دینی با جوانان
در حال حاضر، تنها در حوزه علمیه برادران، قریب به ۵۰۰ موکب فعال وجود دارد که محل گفتوگوی دینی با جوانان و نوجوانان، پاسخ به شبهات و تبیین شرایط اجتماعی است و این مواکب حوزوی، بهویژه در شهر تهران و سایر شهرهای کشور، بار اصلی این فضای گفتمانی را بر عهده دارند.
* حضور میدانی روحانیون در کنار مردم در بحرانها
در کنار این فعالیتها، حوزویان در هنگام وقوع رویدادهای جنگ و بمباران، در کنار مردم حضور داشته و پابهپای آنان در فعالیتهای جهادی و امدادی به خدمترسانی مشغول بودهاند. این اقدامات، در واقع تجلی درکِ پیام رهبری در هفتاد روز اخیر است که حوزه علمیه با تغییر در نظام اداری خود، به رسالت اجتماعیاش جامه عمل پوشاند.
علاوه بر این، با توجه به اینکه رهبر معظم انقلاب حوزه را یک نهاد علمی میدانند و بر لزوم حرکت مستمر به سوی تحول تأکید دارند، از سال گذشته جلسات متعددی برگزار و بستهای سیاستی تحت عنوان «سیاستهای نظام آموزشی حوزههای علمیه» تدوین شد که جهت تصویب به مراجع بالادستی ارائه گردیده و آغازگر تحولی کلان در نظام آموزشی حوزه است.
* بیش از ۴۰۰ رشتهگرایش در ۱۶ دانش اصلی حوزوی
امروزه درختواره رشتههای حوزه شامل بیش از ۴۰۰ رشتهگرایش در ذیل ۱۶ دانش اصلی است؛ و حوزههای علمیه، علاوه بر علوم سنتی نظیر فقه، اصول، فلسفه، کلام و حدیث که قرنهاست علما در آنها به تدریس و تحقیق میپردازند، اکنون به عرصههای نوین و متنوعی ورود پیدا کردهاند.
* ورود حوزه به عرصههای نو؛ از فضای مجازی تا فلسفه اجتماعی
یکی از عرصههایی که در سال گذشته نهایی و به تصویب رسمی رسید، رشته «مطالعات دین و فضای مجازی» است. همچنین رهبر معظم انقلاب در همین پیام تصریح فرمودند که «فلسفه باید امتداد اجتماعی داشته باشد».
ایشان در این زمینه مثال میزنند که در نمایشگاه کتاب، اثری با عنوان «فلسفه فوتبال» مشاهده کردهاند و تأکید میکنند که فلاسفه اسلامی باید امتداد فلسفه اسلامی را در هنر، معماری و سایر عرصههای اجتماعی تبیین کنند.
اگر فلسفه وارد عرصه اجتماع شود، میتواند در طراحی نظامات اجتماعی، مبادی و مبانی دینی و نگاه صحیح فلسفه اسلامی را حاکم و راهنما سازد؛ همان مسیری که در تمدن غربی نیز طی شده است.
رشته فلسفه در حوزههای علمیه بیش از یک یا دو دهه سابقه دارد، اما در سال گذشته این رشته با رویکرد «امتداد اجتماعی» مورد بازبینی قرار گرفت. بدین معنا که دروس و مباحث مقاطع سطح دو و سطح سه -که همتراز با کارشناسی و کارشناسی ارشد هستند- و نیز مقاطع بالاتر، بهگونهای طراحی شوند که طلاب ضمن تحصیل، آمادگی ورود به عرصه تحقیق در مسائل اجتماعی را پیدا کنند و زمینهسازی ذهنی و مبنایی لازم برای حضور مؤثر در این حوزهها برای آنان فراهم گردد.
* فقه؛ فلسفه عملی حکمرانی اسلامی
امام شهید در بخش مربوط به «نهاد علمی»، در کنار تأکید بر فلسفه، عرفان، تفسیر، کلام و حدیث، بهطور مفصل وارد مباحث فقهی میشوند و تصریح میکنند که فقه -به تعبیر امام راحل (رحمهالله علیه)- فلسفه عملی حکومت است. در عرصه حکمرانی و تنظیم رفتارهای اجتماعی، بسیاری از تصمیمات، آییننامهها و قوانین با احکام الهی پیوند میخورد. از اینرو، فقه باید پاسخگوی نیازهای روز باشد و برای مسائل تمدنی تدبیر ارائه کند.
در سال گذشته، رشتههای فقه و اصول با گرایشهای متنوعی طراحی و عملیاتی شد؛ از جمله «مبانی فقهی امام خمینی (رحمهالله علیه)» که با توجه به اهتمام همیشگی رهبر معظم انقلاب در احیا و تبیین صحیح اندیشههای امام راحل، بهعنوان یکی از گرایشهای مهم مورد توجه قرار گرفت.
* گسترش گرایشهای نوین در فقه و اصول
همچنین گرایشهایی نظیر فقه سیاست، فقه حکومت، فقه امنیت و اطلاعات، فقه اقتصاد، فقه تربیت، فقه خانواده و فقه اخلاق، از جمله موضوعاتی است که در طول یک سال گذشته طراحی و اجرایی شده است.
نکته مهم دیگر آن است که حوزههای علمیه در آغاز طراحی برنامه پنجساله دوم خود قرار دارند. در تدوین این برنامه، برنامهریزان با استخراج الزامات راهبردی پیام «حوزه پیشرو و سرآمد»، آنها را بهعنوان اهداف کلان برنامه پنجساله قرار دادهاند و تمامی اهداف خرد و اقدامات عملیاتی بر اساس شاخصها و اهداف کلانی که از این پیام استخراج شده، طراحی گردیده است.
بدین ترتیب، همه برنامههای حوزه در عرصههای آموزشی، پژوهشی، تبلیغی و سایر حوزههای مرتبط با مرکز مدیریت حوزههای علمیه، در راستای تحقق پیام «حوزه پیشرو و سرآمد» ساماندهی میشود.
عصاره فرمایشات امام شهید در دهههای گذشته بر ضرورت ورود حوزه به عرصه نظامات اجتماعی تأکید داشته است. حوزههای علمیه که در گذشته با پنج رشته فعالیت میکردند، به سیزده رشته توسعه یافتند و اکنون داوطلبان ورود به حوزه میتوانند در بیش از یکصد رشتهگرایش به تحصیل بپردازند. این فرآیند تحول آغاز شده و در متن این پیام نیز از حوزه امروز به عنوان حوزهای موفق یاد شده است.
* حوزه و مأموریت طراحی نظامات اجتماعی اسلامی
نکته مهم و کلیدی در بیانات ایشان، افق آینده و قلهای است که برای حوزههای علمیه، روحانیون و محققان حوزوی ترسیم شده است. برای رسیدن به آن افق، پژوهشهای حوزوی ماهیتی دوسویه دارند؛ از یک سو، محققان حوزه باید به طراحی نظامات بپردازند، از جمله نظام تعلیم و تربیت اسلامی، نظام اقتصاد اسلامی و نظام حکمرانی اسلامی؛ و از سوی دیگر، مدیران و مسئولان در عرصه تدبیر اجتماعی و سیاستگذاری باید از این الگوها تبعیت کنند.
حوزه میتواند یک نظام نظری را طراحی کند، اما برای آنکه این نظام در عرصه عینی و عملی به قانون تبدیل شود، نیازمند همراهی مجلس شورای اسلامی و نیز همکاری دستگاههای اجرایی است. دغدغه رهبر معظم انقلاب تحقق حکمرانی اسلامی و عینیت یافتن دین در متن جامعه است. بخش مهمی از این مسیر بر عهده حوزههای علمیه است تا کارهای نظری را انجام داده و این الگوها را طراحی کنند. این مسیر از سوی علمای بزرگ در دهههای گذشته آغاز شده و حوزه در حال حرکت به سمت آن است؛ هرچند تا رسیدن به قله فاصله وجود دارد و کارهای انجامنشده بسیاری باقی مانده است. در عین حال، همین مقدار از دستاوردهای حاصلشده نیز نیازمند اتصال به بدنه تقنینی و اجرایی کشور است.
این اتصال در برخی بخشها برقرار شده است؛ برای نمونه، در تدوین برنامه هفتم توسعه که توسط دولت و مجلس شورای اسلامی تهیه شد، حوزههای علمیه همکاری داشتند تا برخی اهداف و احکام آن با آموزههای دینی و نظامات اسلامی هماهنگ باشد که بخشی از آن تحقق یافت. البته در برخی موارد، تصمیمات قانونگذاران یا مجریان در مراحل اجرا موجب فاصله گرفتن از این اهداف میشود.
* نیاز به اندیشکدهها برای پیوند پژوهش و سیاستگذاری
از این رو، علاوه بر آنکه حوزه باید طراحیهای خود را عملیاتیتر کند، نیاز به «حلقههای واسط» نیز وجود دارد؛ حلقههایی همچون اندیشکدهها که بتوانند پژوهشهای نظری را به زبان قانون و برنامه عملیاتی تبدیل کنند. به نظر میرسد حوزههای علمیه در سالهای پیشرو باید به شکل جدی به طراحی و راهاندازی اندیشکدهها بپردازند؛ همانگونه که در دو دهه گذشته در ایجاد پژوهشگاههای مرتبط با علوم انسانی اسلامی تلاش قابل توجهی انجام دادهاند.
اگر بخواهیم با واقعبینی وضعیت موجود حوزه را تحلیل کنیم، برای آنکه پژوهشهای حوزوی در عرصه حکمرانی به عینیت برسد، نیازمند تقویت همین حلقههای واسط هستیم؛ یعنی نهادهایی که در آنها محققان برجسته، قانونگذاران و مدیران اجرایی در کنار یکدیگر قرار گیرند و بتوانند نتایج پژوهشها را به بستههای سیاستی و برنامههای عملیاتی تبدیل کنند.در این حوزه هنوز فاصله قابل توجهی وجود دارد؛ هم حوزه باید اندیشکدههای خود را توسعه دهد و هم در بدنه اجرایی و تقنینی کشور باید زمینه استقبال و تعامل بیشتر فراهم شود.
* نمونههایی از همکاری حوزه با نهادهای حکمرانی
در برخی موارد این تعامل شکل گرفته است. برای مثال، در برخی بخشهای برنامههای فرهنگی چنین همکاریهایی تحقق یافته است، هرچند در بخشهایی مانند حوزه اقتصاد، برخی محققان حوزوی معتقدند این همکاری به اندازه کافی تحقق نیافته است. نمونه دیگر، «سند الگوی اسلامی–ایرانی پیشرفت» است که حوزههای علمیه در بازنگری آن نقش مهمی ایفا کردند؛ بهگونهای که رهبر معظم انقلاب دستور دادند این سند با توجه به نکات ارائهشده از سوی حوزه مورد بازبینی قرار گیرد و نسخه جدیدی از آن تهیه و ارائه شود.
همچنین «سند مهدویت» توسط حوزههای علمیه تدوین شد و در شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسید. علاوه بر این، در حال حاضر دهها سند وجود دارد که از سوی دستگاههای مختلف برای دریافت نظر کارشناسی به حوزههای علمیه ارجاع میشود و حوزه دیدگاه تخصصی خود را درباره آنها ارائه میکند.
در برخی بندهای برنامه هفتم نیز دستگاهها مکلف شدهاند در تدوین بعضی اسناد، با مشارکت حوزههای علمیه و با رویکرد دینی اقدام کنند. این روند بهتدریج در حال شکلگیری است و مکاتباتی نیز در این زمینه با مدیریت حوزهها انجام میشود.
* ادامه مسیر تحقق تمدن اسلامی با تلاش علمی و اجرایی
احتمالاً یکی از آثاری که در ادامه مجموعه آثار مربوط به صدمین سال حوزه منتشر خواهد شد، کتابی درباره «اسناد ارجاعی» خواهد بود؛ یعنی مجموعه مواردی که از سوی نهادهای مختلف به حوزه ارجاع شده و حوزه در آنها نظر کارشناسی ارائه داده است. با این حال، هنگامی که این اسناد به مرحله اجرا میرسند، معمولاً حوزه در فرآیند اجرایی حضور مستقیم ندارد. طبیعی است که عواملی همچون ملاحظات سیاسی، دغدغههای مدیریتی و میزان آشنایی و باور مسئولان به این مباحث، در ایجاد فاصله میان نظریه و اجرا مؤثر است و امید میرود با همدلی و تعامل بیشتر، این فاصلهها کاهش یابد.
در پی انتشار این پیام، در پژوهشکده مطالعات راهبردی حوزه تحلیلها و تبیینهای متعددی صورت گرفت. در معاونت تبلیغ نیز اقداماتی برای تحقق عملی آن انجام شد که نمونه آن را امروز در فعالیتهای تبلیغی مشاهده میکنیم.
همچنین در بخش بینالملل و سایر حوزهها نیز تلاش شده است حرکتها در همین مسیر سامان یابد. افزون بر این، کتابچه برنامههای واحدهای مختلف مرکز مدیریت حوزههای علمیه برای سال ۱۴۰۵ در حال تدوین و ابلاغ است تا این حرکتها استمرار یابد و بیش از پیش به عرصه تحقق نزدیک شود.
البته تحولی همچون طراحی تمدن اسلامی و ورود به عرصههای دانشی مرتبط با نظامات اجتماعی، بهطور طبیعی نیازمند زمان بیشتری است و تحقق کامل آن مستلزم استمرار تلاشهای علمی و اجرایی در سالهای آینده خواهد بود.
* آغاز ثبتنام حوزههای علمیه برای سال تحصیلی جدید
در حال حاضر، فرآیند ثبتنام حوزههای علمیه نیز آغاز شده است. دانشآموزانی که پایه هشتم را در نظام متوسطه اول به پایان رساندهاند، و همچنین دیپلمهها و دانشجویان در مقاطع مختلف، میتوانند با مراجعه به «سامانه پذیرش حوزههای علمیه» برای ثبتنام اقدام نمایند.
در این دوران که شاهد خیزش حماسی ملت شهیدپرور و حضور فعال جوانان و نوجوانان در میدانهای مبارزه و پاسداری از آرمانهای انقلاب هستیم، شایسته است این عزیزان با ورود به حوزههای علمیه، ضمن پیمودن مسیر سربازی امام زمان (عجلالله تعالی فرجهالشریف)، در کنار سایر متخصصان دانشگاهی که در افق حکمرانی اسلامی خدمت میکنند، برای تحقق دغدغههای رهبر معظم انقلاب اسلامی گام بردارند.
حوزههای علمیه امروزه در بیش از یکصد رشتهگرایش علمی، از جمله فقه و اصول، فلسفه، ادبیات، مدیریت، اقتصاد، علوم اجتماعی، علوم تربیتی، تاریخ، علوم قرآنی، الهیات و سایر علوم مرتبط، پذیرای علاقهمندان است.
* رشد استقبال جوانان از حوزه علیرغم تلاش های استکبار
طی چهار سال گذشته و پس از عبور از شرایط دوران همهگیری کرونا، روند ثبتنام در حوزههای علمیه با رشد مواجه بوده است. این استقبال، با وجود هجمههای مستمر جبهه استکبار در فضای مجازی علیه نهاد روحانیت و نظام اسلامی که پیوندی ناگسستنی با حوزهها دارد، صورت گرفته است.
این رویکردِ فزاینده، نشاندهنده دغدغهمندی جوانان و نوجوانان فرهیخته ماست که نویدبخش مسیر پویاتر و پررونقتر برای حوزههای علمیه در آینده است.
فایل ویدئویی مصاحبه معاون آموزش حوزه های علمیه در برنامه گفتگوی ویژه خبری صدا و سیما
انتهای پیام
نظر شما